Hawaman andaj today : भारतीय हवामान शास्त्रामध्ये सध्या ‘एल निनो’ आणि ‘ला निना’ या दोन शब्दांची मोठी चर्चा रंगत आहे. सर्वसामान्य शेतकऱ्यांमध्ये अशी भीती असते की एल निनो आला की दुष्काळ पडणार. पण खरोखरच एल निनो इतका घातक असतो का? प्रसिद्ध हवामान अभ्यासक पंजाबराव डख यांनी या विषयावर सविस्तर प्रकाश टाकत, या संकल्पनांचा मान्सूनशी असलेला नेमका संबंध आणि २०२६ मधील पावसाची स्थिती स्पष्ट केली आहे.
एल निनो आणि ला निना म्हणजे काय? (सोप्या भाषेत)
हे दोन्ही मूळ स्पॅनिश शब्द आहेत, ज्यांचा संबंध पॅसिफिक महासागराच्या तापमानाशी आहे.
- एल निनो (El Niño): याचा अर्थ ‘बाळ येशू’ असा होतो. ख्रिसमसच्या काळात पॅसिफिक महासागराचे पाणी जेव्हा सरासरीपेक्षा जास्त (अर्ध्या ते दोन अंशांनी) गरम होते, तेव्हा त्याला ‘एल निनो’ म्हणतात. यामुळे जागतिक हवामानात बदल होतात.
- ला निना (La Niña): याचा अर्थ ‘लहान मुलगी’ किंवा ‘कन्या’ असा होतो. जेव्हा महासागराचे तापमान सरासरीपेक्षा कमी होते, तेव्हा ‘ला निना’ स्थिती निर्माण होते. भारतासाठी ही स्थिती अतिशय शुभ मानली जाते, कारण यामुळे पाऊस चांगला होतो.
मान्सून आणि एल निनोचा संबंध: अफवा की सत्य?
पंजाबराव डख यांच्या मते, एल निनो आला की दुष्काळ पडणार हा एक मोठा गैरसमज आहे. त्याचे कारण खालीलप्रमाणे:
- वेळेतील तफावत: भारतात मान्सूनचा मुख्य काळ जून ते सप्टेंबर असतो, तर एल निनोचा प्रभाव डिसेंबरच्या सुमारास वाढतो. त्यामुळे मान्सून आधीच निघून गेलेला असतो.
- इतर घटक: केवळ एल निनोच पावसावर परिणाम करत नाही. तिबेटचे पठार, हिमालयातील बर्फवृष्टी, युरेशिया खंडातील बदल आणि उत्तर भारतातील उन्हाळ्यातील तापमान या सर्व गोष्टी एकत्रितपणे मान्सून ठरवतात.
निसर्गाचे बदललेले चक्र: २२ दिवसांचा विलंब
ग्लोबल वॉर्मिंगमुळे पावसाचे जुने वेळापत्रक बदलले आहे. डख यांच्या निरीक्षणानुसार, निसर्गाचे चक्र आता २२ दिवसांनी पुढे सरकले आहे.
- पेरणीचे नियोजन: पूर्वी ७ जूनला मान्सून यायचा, पण आता महाराष्ट्रात मान्सूनचे आगमन साधारणतः जूनच्या शेवटच्या आठवड्यात किंवा १० ते १५ जुलैपर्यंत होते.
- शेतकऱ्यांनी घाईघाईने पेरणी न करता, पावसाचे हे बदललेले चक्र लक्षात घेऊनच नियोजन करणे फायद्याचे ठरेल.
महाराष्ट्रात गारपीट आणि अवकाळी पावसाचे संकट का वाढले?
२०२० नंतर महाराष्ट्रात अवकाळी पाऊस आणि गारपिटीचे प्रमाण चिंताजनक रितीने वाढले आहे. याचे मुख्य कारण म्हणजे ‘पश्चिमी विक्षोभ’ (Western Disturbance) च्या मार्गात झालेला बदल.
वाढत्या उष्णतेमुळे हवेचे कमी दाबाचे पट्टे वारंवार तयार होत आहेत. जो पश्चिमी विक्षोभ पूर्वी गुजरात मार्गे उत्तरेकडे जायचा, तो आता जळगाव, धुळे, नंदुरबार या भागातून छत्तीसगडकडे सरकत आहे. यामुळेच राज्याला वारंवार गारपिटीचा फटका बसत आहे.
पंजाबराव डख यांचा २०२६ चा मान्सून अंदाज
शेतकरी मित्रांनो, २०२६ बद्दल चिंता करण्याची गरज नाही. पंजाबराव डख यांनी खालील सकारात्मक अंदाज वर्तवले आहेत:
- चांगला पाऊस: एल निनोची चर्चा असली तरी, यावर्षी पावसाचे प्रमाण चांगले राहणार आहे.
- परतीचा पाऊस: यंदा परतीचा पाऊस समाधानकारक असेल, ज्यामुळे रब्बी हंगामाला (उदा. हरभरा, गहू) मोठा आधार मिळेल.
- दुष्काळाची भीती नको: या वर्षी दुष्काळाची कोणतीही शक्यता नाही. पाऊस सरासरी इतका किंवा त्यापेक्षा जास्त होईल, ज्यामुळे शेतकरी मालामाल होतील.
भविष्यातील उपाययोजना: ‘झाडे लावा, पृथ्वी वाचवा’
हवामानातील हे अनपेक्षित बदल रोखण्यासाठी वृक्षारोपण हा एकमेव शाश्वत पर्याय आहे. सिमेंटची जंगले, एसीचा वाढता वापर आणि औद्योगिकीकरणामुळे तापमान वाढत आहे. जर आपल्याला रिमझिम आणि वेळेवर पाऊस हवा असेल, तर जास्तीत जास्त झाडे लावणे गरजेचे आहे.
हवामान बदलाला घाबरून न जाता, विज्ञानाची जोड देऊन शेती करणे काळाची गरज आहे. एल निनोच्या केवळ अफवांवर विश्वास न ठेवता, स्थानिक हवामान अंदाजांनुसार आणि निसर्गाच्या बदललेल्या वेळापत्रकानुसार शेतीचे नियोजन करा.
